سرپناه انسان هاى نخستين
نقش دلمن‏ها، من هيرها، تريليت‏ها و استون هنج‏ها در معمارى باستان 

تغيير زندگى بشر از صورت نخستين خود، شناخت محيط، ساخت ابزار، به خدمت گرفتن سنگ به عنوان ماده‏اى مستحكم براى ايجاد سرپناه و پيدايش معمارى، تحول مهمى در حيات انسان ايجاد كرد .

 اين امر به نوبه خود باعث پيدايش «دلمن‏ها» «من هيرها» ، «تريليت‏ها» و «استون‏هنج‏ها» در معمارى روزگار باستان گرديد .

«دلمن‏ها» تخته سنگهاى مسطحى هستند كه عموما روى چند پايه، يا «من هير» قرار دارند . اين بناها از دير باز توجه باستان‏شناسان را به خود جلب كرده‏اند . برخى از آن به عنوان «ميز سنگى‏» ياد كرده‏اند و بعضى آن را محل آسايش مردگان دانسته‏اند وعده‏اى حدس مى‏زنند كه اين سنگها بقاياى قربانگاه يا پرستشگاه باشند . دانشمندان «دلمن‏ها» را مربوط به عصر «نئولتيك‏» دانسته‏اند و معتقدند كه دلمن‏ها تحول و ظهور انسان اوليه را به نمايش مى‏گذارد . مقاله پژوهشى حاضر كه ثمره كوششى چهار ساله است، عهده‏دار بررسى علمى اين پديده‏ها از جنبه باستان شناختى است .

واژه نئولتيك (1) (neolithique) از تركيب دو كلمه يونانى " neo س به معنى تازه و نو و " lito س يعنى «سنگى‏» گرفته شده است . در اين عصر يخبندان جاى خود را به گرما و رطوبت مى‏دهد . هوا براى زندگى انسان آماده‏تر و مساعدتر مى‏گردد . اروپا شكل فعلى خود را مى‏يابد . جنوب اروپا بخصوص ايتاليا و فرانسه داراى دره‏هاى سرسبز مى‏شوند . جنگل‏ها و كوهها را مى‏پوشاند . با شروع زندگى دسته جمعى، دهكده‏ها ظهور مى‏كنند . بين دهكده‏ها، مزارع جهت كشت و زرع ساخته مى‏شود . جاده و ارابه [هر چند بزرگ و خشن] ساخته و هنر قايقرانى در رودخانه با يخ‏هاى آب شده شكل مى‏گيرد .

معمارى طبيعى غارها ديگر انسانى را كه به هواى آزاد و آفتاب خو كرده، اقناع نمى‏كند . خانه‏هاى مصنوعى و هنر معمارى ظهور مى‏كند . معمارى و ساختمان نيز افزونتر مى‏گردد . هر سه اين كاراكتر معمارى را ادامه مى‏دهند [يعنى همان سبك آبستره] اين مطلب يكى از حقايق بسيار مهم تاريخ هنر بشر ا ست . جرقه‏ها و نخستين بارقه‏هاى آغازين تمدن بشرى با استفاده بشر از سنگ آغاز شد و در طى قرون و اعصار، بهره‏ها برد . پس از زندگى در جنگل و غارنشينى كه پناهگاه‏هاى اوليه طبيعى انسان بوده و در آن هنگام كه به دنبال صيد شكار و گردآورى غذا، تغيير مكان داد، امكان زيست‏بهتر او را فراهم ساخت . ماندگارى او در اينگونه اماكن، نيازمند سكونتگاههايى بود كه امنيت زندگى او را ميسر مى‏ساخت . بر سر تپه‏ها و پهن دشت‏ها، از تخته سنگهاى جسيم و بزرگ و با روى هم قرار دادن يا پهلوى هم گذاشتن آنها، پناهگاه ساخت . اندكى بعد سرپوشى [تخته سنگ دلمن (2)] از سنگ بر آن نهاد كه امروزه در دنياى باستان از آن بنام دلمن (Dolmen) ياد مى‏شود .

دلمن‏ها تخته‏سنگهاى مسطحى هستند كه عموما روى سه يا چهار من هير (menhir) قرار دارند و به‏صورت «ميز سنگى‏» درآمده‏اند . برخى از آن به‏عنوان ميز سنگى و محل آسايش مردگان ياد كرده‏اند . برپاره‏اى از دلمن‏ها، نقوشى مانند خورشيد، مثلث و غيره حك شده است . بعضى حدس مى‏زنند اين سنگها، بقاياى قربانگاه يا پرستشگاه است، شايد هم ترتيب قرارگرفتن اين سنگهاى پهن و بزرگ در ساختمان‏هايى كه باقيمانده، مربوط به امور نجومى و فلكى باشد .

پيدايش معمارى دلمن‏ها در عصر نئولتيك، تحول و ظهور انقلاب انسان اوليه را به‏نمايش مى‏گذارد . هرچند اين انقلاب در تمامى يا بخش اعظمى از گيتى همزمان صورت نگرفته، اما تحول معمارى موجب پيدايش توان و قدرت انسان و برترى و غلبه او بر پيكره طبيعت را فراهم ساخت . بشر گذشته است از صيد ماهى و گردآورى غذا برداشت و به استفاده از زمين و (به‏اصطلاح) به هنرنمايى پرداخت . با كشت‏حبوبات در غذاى خود، تنوعى ايجاد كرد . از راه كاشتن كنف و استفاده از الياف گياهى براى خود، لباس تهيه كرد . اسلحه‏هاى سنگى جاى خود را به تبرهاى سنگى صيقلى و تبرهاى با دسته‏هاى چوبى و غلافى از شاخ گوزن داد . گل رس به‏دست توانمندش شكل يافت، از غار بيرون آمد و كلبه‏هايى از گل و شاخه‏هاى درختان ساخت و گرداگرد آن‏را خندق يا حصارى نرده مانند كشيد . به قابليت و استحكام سنگ بيش از پيش پى برد . از كنار هم قراردادن دو تكه سنگ با سرپوش برگ و شاخه‏هاى درختان، خانه ساخت وبدين‏ترتيب تحولى نو در ساختمان و بنايش ايجاد كرد . بى‏گمان بناهايى كه امروزه از آن به عنوان «دلمن‏» ياد مى‏شود، باقى‏مانده عصر نئولتيك است . اين عصر نقطه آغازين حيات دلمن توسط بشر به‏حساب مى‏آيد . از مجموع كلبه‏هاى خود، دهكده‏ها بنا كرد . در پيرامون آن از تيرهاى چوبى به بلندى پنج تا شش متر كه با سنگ يا آتش تيز شده بودند در زمين‏هاى باتلاقى فرو كرد و بر فراز آن سكويى ايجاد كرد . كلبه‏اى ساخت . اين خانه‏ها به‏نام خانه‏هاى درياچه‏اى (3) ء يا مردابى د معروفند . تعداد زيادى از اين نمونه‏ها امروزه در سرزمين سوئيس دركنار درياچه «زوريخ‏» كشف شده است . بقاياى شهرهاى درياچه‏اى را امروزه در فرانسه، ايتاليا، انگلستان، روسيه ، آمريكاى شمالى وهندوستان نيز يافته‏اند . نمونه‏هايى از اين شيوه معمارى امروزه در «بورنئو» و «سوماترا» و گينه جديد، يافت‏شده است . در گران پرسين ( randPerssian) آثار تراشه وسيعى ديده شده كه اختصاص به ساختن تيغه‏هاى بزرگ سنگ چخماخ داشته است لذا ابزار سنگى از كاربرى‏هاى اوليه خارج و وارد مرحله‏اى پيشرفته‏ترى شد . از سنگ در معمارى - ساخت‏بت و ابزار زندگى، مقابر، معابد، اهرام - بهره جست، كه بعدها در معمارى دلمن‏ها و در كنار استون (4) هنج و تريليت (5) و من‏هير، شكل متكامل‏ترى يافت و برجسته‏ترين ومشهورترين بناهاى تاريخ حيات آدمى ظهور كرد . شكل‏گيرى اين بنا كه به تصور برخى از باستان‏شناسان به‏عنوان قبور عصر مگالى‏تيك‏» (megalithique) طبقه‏بندى شده، در اصل بر حجره‏هاى آرامگاه با ديوارهاى سنگى و سقفى از سنگهاى عظيم‏الجثه و عريان كه به‏عنوان سنگچين قائم نيز خوانده، ظاهر شد كه بعدها معنا و مفاهيمى ويژه يافت . عصر باشكوه نئولتيك در آغاز هزاره ششم قبل از ميلاد در خاور نزديك و نيز «هزاره پنجم‏» تقريبا در سراسردنيا منتشر شد و اين دوره‏اى است كه باستان‏شناسان در مزوپوتاميا mezopotamia بين‏النهرين) به تمدن جارمو (Jarmo) در مصر باستان (بادار (Badari و (آمارتى ( Amarti معروف شد .

و سرانجام در هزاره چهارم پيش از ميلاد منشاء اكتشافات قابل توجهى گرديد . و در طى اين مدت علاوه بر تهيه و استفاده از دست‏افزار به مراتب بهتر و كاراتر از قبل، (پالئولتيك) با تغييراتى كه بدان بخشيد در نحوه عملكرد آنها نيز تغييراتى به وجود آورد، كه برخى از اين ابزارآلات وى جنبه تقريبا تخصصى‏ترى بخود گرفت . از جمله دسته هاون و سنگساب، را مى‏توان نام برد .

لذا درمى‏يابيم كه بشر اوليه با شروع انقلاب در عصر نئولتيك توانست اجتماعات ادوار پالئولتيك و مزئولتيك را از بن‏بست نجات دهد و اين تحول در عصر نئولتيك به وقوع پيوست . و اينجاست كه اختلاف ميان تجهيزات مردم اين عصر با ادوار قبل، آشكارتر شد . هرچند از مذهب اين‏دوره اطلاعات چندانى در دسترس باستانشناسان نيست دلمن‏ها و من‏هيرها، از روى بناهاى سنگى بزرگى كه به نام مگالتيك معروف است و امروزه در اغلب دنيا از آفريقاى شمالى - اروپاى غربى . غرب آسيا تا هند و ژاپن مى‏توان مشاهده كرد . اما اينكه اين بناها براى گورستان‏ها يا جهت انجام مراسم مذهبى به كار مى‏رفته، گذشته از اين در اين دوره به بناهايى برمى‏خوريم كه به نام دلمن و من‏هير معروف هستند كه در كارناك واقع در برتانى (Bertani) فرانسه يافت‏شده‏اند . ويژگى معمارى دلمن‏ها اين است كه با من‏هير حيات مى‏يابد . بى‏شك معمارى عصر نئولتيك با دلمن‏ها - من‏هيرها و تريليت‏ها و استون هنج‏ها - شكل يافت . يعنى من‏هيرها به صورت سنگهاى قائم برروى زمين استوار گشتند، كه با دو من‏هير قائم شكل، تخته سنگ مسطح برروى آن قرارگرفت و تشكيل بناى تريليت [ Trilithique] دادند . برپاره‏اى از دلمن‏ها نقوشى مانند خورشيد - مثلث‏حك شده كه شايد نشان از باورهاى مذهبى انسان نخستين در آرامگون‏هاى پيش از تاريخ باشد .

دمولگان (Demolgan) ترتيب قراردادن اين سنگهاى بزرگ را به عنوان پرستشگاه مى‏داند . و برخى نيز اين سنگهاى عظيم بيادگار مانده را به امور نجومى و فلكى مى‏پندارند و اشنايدر (Schneider) نيز آن را با تقويم، ارتباط داده است . برخى از محققين نيز براين عقيده‏اند كه اين سنگها بخصوص آن تعداد سنگهاى مكشوفه در برتانى «فرانسه‏» نشانه‏هايى از اعتقاد انسان عصر نئولتيك به مذهب‏اند .

البرماله وژول ايزاك در كتاب تاريخ «ملل شرق و يونان‏» در اين‏باره مى‏نويسند ... انسان از ازمنه ماقبل تاريخ در اوانى كه عهد سنگ صيقلى را مى‏پيمود، آثارى برافراشته كه تا امروز برپا و عبارت است از سنگهايى كه نتراشيده و بى‏ترتيب جابه‏جا نصب گرديده و چون در خاك بروتانى ، به وفور وجود دارد، به زبان اهل آن محل به «من‏هيرو دلمن‏» مشهور است . وى از كاربرد آن اطلاعات قابل توجهى ارايه نداده و مى‏گويد: معلوم نيست كه بشر چه استفاده‏اى از آن نموده است . با آنكه از وجود دلمن‏ها در بخش وسيعى از دنياى باستان ذكرى به ميان آمده، ولى نكته قابل توجه نحوه شكل‏گيرى، فرم و فضاى آن است .

با بررسى دقيق دلمن‏ها در مناطق باستانى دنيا، به اين نتيجه مى‏رسيم كه آب و هوا و شرايط جغرافيايى در شكل‏گيرى و فرم اين نوع بناها، تاثيرگذار بوده‏است . دلمن‏هاى مكشوفه در سرزمين روسيه به دليل سردسيربودن و نيز انبوه جنگل‏ها بصورت كلبه‏هاى انسان‏هاى نخستين و از فرم متناسب‏ترى برخوردار بوده‏اند، معمارى دلمن دراين مناطق داراى ورودى مدور كه ارتفاع بعضى از آن اندازه نيم‏متر بوده، البته برخى علت‏ساخت اين ورودى مدور را جهت تابش نور خورشيد ذكر كرده‏اند . دلمن‏هاى روسيه اغلب درميان انبوه جنگل‏هاى مناطق tuapse , Gelendjik . Sochi - novorossiysk قرار دارند كه شكل ظاهرى اين بناها از تركيب تريليت (سه سنگى) تا حدودى خارج و فرم كلبه‏اى پيداكرده‏اند . به طورى كه دلمن‏هاى روى من هيرها، از يك تخته سنگ مسطح بزرگ كه سقف بنا را بكلى پوشانده، شكل يافته‏است .

اما «دلمن‏» هاى ناحيه Kahakdong و Kwangmyong نزديك سئول به صورت ميزهاى خرپشته‏اى و عموما در يك رديف قرارگرفته‏اند .

در «كاهك دونگ‏» تقريبا 9عدد لمن به صورت خرپشته‏اى كه در يك رديف قرار گرفته‏اند، ديده مى‏شود . با وجود اينكه منطقه‏اى پوشيده از درخت است، براين باورند كه اين سنگهاى جسيم و بى‏شكل از مناطق ديگر «كره‏» به آنجا آورده‏شده‏اند . اندازه بعضى از اين سنگهاى عظيم حدود 60×6/2×9/2 سانتى‏متر است . اين دلمن‏ها همانطور كه پيشتر اشاره شد درميان انبوهى از درختان جنگلى قرارگرفته‏اند . تعداد 8 دلمن ديگر به صورت پراكنده درگوشه‏هاى ديگر جنگل يافت‏شده كه متاسفانه به دليل عدم توجه، بخشى از آنها نابود شده‏اند .

براستى اين آرامگون‏ها در عصر مگالتيگ، مفاهيم مذهبى داشته و بايد آن را در اعتقادات مذهبى‏جست جوكرد0

دلمن‏هاى مكشوفه در «برزيل‏» BRAZIL ازنظر شكل ظاهرى بزرگترين دلمن‏هاى دنيا محسوب شده‏اند . به طورى كه وزن 3 دلمن بيش از يكصد مترمربع فضا اشغال كرده و به صورت چهارگوشه، سطح آنها از سنگهاى بزرگ تشكيل شده‏است .

عمده دلمن‏هاى مكشوفه در برزيل توسط باستان‏شناسانى چون Arthurfranco , J . cardoso از Portoalegve دراين كشور پيدا شده‏است . ساختمان و فرم اين معمارى نشان مى‏دهند كه ساكنان اوليه اروپايى و آمريكايى داراى اعتقادات مذهبى خاص بوده‏اند . به طور مشخص درجنوب برزيل مكانهاى باستانى متعدد يافت‏شده كه داراى قبور عصر مگالتيگ (megalithique) هستند كه ساختمان دلمن‏هاى آن بصورت فرم اوليه همچنان باقى مانده‏اند . در برزيل اغلب دلمن‏ها به وسيله سه يا چهار سنگ بزرگ محافظت‏شده‏اند . امروزه دلمن‏ها دركنار من‏هيرها و تريليت‏ها به عنوان منابع مورد استناد پژوهشگران و باستانشناسان از اهميت‏خاص برخوردار شده‏است .

باستان‏شناسان امروزه از آثار مكشوفه در بيل‏بائو (BIL Bao) و نيز اسپانيا و از آثار بدست‏آمده در قبور مكشوفه Castles نزديك - Monastic - دلمن‏هاى منطقه " Abkh Zia و نيز آثار بدست آمده در برتونى، ساليزبورى و كارناك و غرب آسيا و شرق اروپا به عنوان بناهاى مذهبى ياد كرده‏اند . تجمع اين آرامگورهاى عصر مگالتيك را به عنوان نشان گورها نيز دانسته‏اند .

دلمن‏ها درعين پيچيدگى ساختمان (ازنظر نوع شكل‏گيرى) ساده‏ترين شكل گورهاى عصر سنگى محسوب مى‏شوند .

گوردن چايله دركتاب «درآمدى بر باستان‏شناسى‏» گورهاى سنگى در دانمارك را قديمتر از ديگر نقاط ذكر كرده‏است . با افول مذهب در دوره ماگدالنى " magdalenien و گسترش مجدد آن درعصر نوپاى نئولتيك (neolithique) از روى بناهاى سنگى بزرگ به آثار ديگر برمى‏خوريم كه به من هير (menhir) مشهوراند .

من هيرها به سنگهاى عظيم و جسيمى اطلاق مى‏شود كه ستون مانند و بى‏شكل بر سر پاى ايستاده كه كاربرد «تنها» ى آن بر باستانشناسان مشخص نشده است . و تنهادر كنار دلمن‏هاو تريليت‏ها شكل و فرم معمارى پيدا كرده است .

همانطور كه اشاره شد در مصر نئولتيك مذهب اهميت‏خاصى داشت، شايد از آن، به عنوان نشان گورها يا جهت مراسم مذهبى كاربرى داشته است . در كارناك فرانسه، واقع در برتانى نمونه‏هاى زيادى از آن به چشم مى‏خورد كه لفظ امروزه دلمن و من هير از آن گرفته شده است .

امروزه من هيراى بسيارى در مناطق جهان از جمله كارناك - ساليسبورى ونيز تمام اروپا و آفريقاى شمالى و آسيا و حتى هندوستان - چين و ژاپن يافت‏شده است . من هيرها داراى فرم و اشكال متفاوت و در عين حال جالبى بودند .

اين سنگها گاه داراى وزنى دو يا سه تن بوده كه انسان نخستين آن را به صورت ستونى بى‏شكل برافراشت . باستانشناسان و محققان پيكره سه معمارى پيشين را در من هيرها جست و جو مى‏كنند .

معمارى دلمن‏ها من هيرها، تريليت‏ها و استون هنج‏ها در روزگار گذشته، جمله معروف و مشهور ناپلئون قدس سره‏1798 ميلادى [در برابر هرم خئوپس [ cheops] كه گفت: ... كارى شگرف در توان بزرگ زادگان‏» را در اذهان باستانشناسان تداعى مى‏سازد .

اليات اسميت (ELLIOTSMITH) در مهاجرت نخستين تمدن مى‏گويد:

تمدن نوسنگى ويژه‏اى در سراسر جهان گسترده شده بود كه نمى‏توان هرگز گمان برد چنين تمدنى در جاهاى مختلف دنيا جداگانه پديدار شده باشد . اين تمدن كه در سراسر زمين‏هاى مسكونى‏نژاد از سواحل مديترانه و آن سوى هند كرانه‏هاى اقيانوس آرام و چين، مكزيك و پرو گسترده شده است . وى اين تمدن با ويژگى خاص آنان را تمدن آفتاب سنگى مى‏نامد . برخى از ويژگى اين تمدن را، ختنه كردن، بسترى كردن پدر هنگام به جهان درآمدن نوزاد، بر پا داشتن ساختمان‏هايى از سنگهاى بزرگ به نام مگاليت‏به شكل «استون هنج‏» ذكر كرده است . نورمن لوكير . (hormanlockyer) مى‏گويد: پرستشگاه‏هاى مصر، آشور، بابل و مشرق ، رو به يك سو دارند . بيشتر مگاليت‏ها با گران سنگ دايره وار چيده شده، كه قربانگاه آسمان در پكن نيز رو به جايگاه بردميدن خورشيد در ميان زمستان دارند . به روزگار امپراطورى «چين‏ها» كه تا چندين سال پيش بر پا بود يكى از مهمترين وظيفه‏هاى امپراطورى همانا قربانى كردن و دعا كردن در اين پرستشگاه‏ها بوده است . اما اين بناهاى سنگى در نقاط دنيا نمى‏توانسته قربانگاه باشد؟ چرا كه قربانگاه به جايگاه خاصى نياز داشته است . در هيچ يك از حفارى‏هاى باستانشناسى، چنين جايگاهى كشف نشده است . هر چند كه منشا تمام اين بناها را در اعتقادات مذهبى مردم آن روزگار بايد دانست . نكته‏اى كه قابل ذكر است اين است كه پرستشگاه‏هاى يونانى و استون هنج‏ها به سمت‏بردميدن خورشيد در ميان تابستان تمايل دارند .

واژه تريليت Trylitoe به معنى سه سنگى است كه از دو دلمن و من هير تشكيل شده است . وقتى دو من هير به صورت قائم و بر روى آن يك تخته سنگى دلمن شكل قرار گرفت، تريليت فرم پيدا كرد . تريليت داراى دو پايه سنگى افقى (من هيرو يك دلمن) تخته سنگ مسطح است .

بناهاى سنگى مشهور به تريليت‏ها كه امروزه در بخش اعظم اروپاى غربى و برخى نواحى هندوستان، چين و ديگر نقاط مشاهده شده، با نمونه‏اى از خانه‏هاى سنگى آدميان در گذشته، قابل مقايسه است كه مورد استفاده قرار گرفته است . با اين تفاوت كه در خانه‏هاى آدميان علاوه بر استفاده از سه تخته سنگ بزرگ، بخش عقب منازل را از پوشش‏هاى گياهى، چوبى و سنگ مى‏پوشاندند .

اين گونه خانه‏ها آن طور كه به نظر مى‏آيد داراى يك تخته سنگ جهت مسدود كردن درب منازل، به كار مى‏رفته تا از مزاحمت‏حيوانات در امان باشد . اين بنا (كلبه انسان نخستين) كه از تركيب يك دلمن و سه من‏هير تشكيل شده، نخستين مرحله پيدايش دلمن‏ها ، من‏هيرها و تريليت‏ها در مناطق مختلف دنيا را سبب گرديد .

تريليت‏يا تريلتيون " Trilithon مكشوفه در جزيره تونگهاى پولينزى باخترى به صورت دروازه بزرگى از سنگهاى يكپارچه ساخته شده است . فرم ديگرى از معمارى بشر پيش از تاريخ محسوب مى‏گردد . ورودى اين دهكده در پولينزى، نماى باشكوهى از معمارى انسان عصر نئولتيك را به نمايش گذاشته است .

در اين نوع پوشش معمارى، تناسب بين پايه‏ها و پوشش روى آن بيشتر به خاطر حس وزن و سنگينى آن است . برافراشتن اين سنگهاى عظيم و با شكوه، نشان از دانش فنى مهندسى مردم عصر نئولتيك در ميان مردم پولينزى دارد . برخى محققان امروزه براين باورند كه تريليت‏ها محصول تلاش انسان قرن بيستم است، كه باور اين موضوع جاى تامل دارد .

استون هنج‏ها (Stonehenge) نيز داراى قدمتى 3700 ساله‏اند كه در حوالى بريتانيا و فرانسه به وفور يافت مى‏شوند و معمارى آن متعلق به 1700 سال پيش از ميلاد است . طول اين سنگها سه متر بوده و با قرار گرفتن دو استون هنج در كنار هم و يك پايه (تخته سنگ) مسطح بر روى آن، تريليت‏به زيباترين فرم خود دست‏يافت . چرا كه «استون هنج‏» به صورت قائم برخلاف من هيرها از فرم و شكل بهترى برخوردار است . وزن استون هنج‏ها به چهارتن مى‏رسد .

دارك " "Dark استون هنج‏ها را يكى از بهترين مثال‏ها براى نشان دادن دشوارى بازشناسى مفاهيم باستان‏شناسى معرفى مى‏كند .

معمارى و فرم استون هنج‏ها يكى از بحث‏انگيزترين مباحث در ميان من هير وردلمن (تريليت‏ها) است .

در حالى كه عده‏اى ديگر براين باورند كه سنگهاى بنا شده، در حقيقت نوعى تقويم اخترشناسى است دنتون كوركر مارشال (Denton . k . k . marshal) كه در زمينه معمارى صاحب‏نظر است در انگلستان عهده‏دار مرمت اين بناهاى عظيم باستانى به منظور جلب سياحان و گردشگران شده است . در سال 1920 ميلادى استخوان‏هايى از انسان در اين مجموعه بناهاى استون هنجى در انگلستان كشف گرديد كه جسد متعلق به انسانى بوده كه دريكصد سال پيش از ميلاد مسيح مى‏زيسته است .

امروزه از استون هنج‏ها در كنار من‏هير وردلمن‏ها و تريليت‏ها به عنوان يكى از آثار شگفت‏انگيز معمارى باستان ياد مى‏كنند، كه در جاى جاى اين كره خاكى از ساليز بورى در انگلستان گرفته تا كارناك فرانسه، برزيل، چين، آفريقا و آسيا تا اروپاى شرقى ادامه دارد . وجه تمايز استون هنج‏ها نسبت‏به بناهاى همرديف، نظم و انضباط و تركيب ويژه و نيز اندازه بزرگى آن است كه بعضا به حدود چهار متر و به وزن ده‏ها تن مى‏رسند .

قطعات سنگى بكار رفته در معمارى دلمن‏ها و استون هنج‏ها در جزيره ايسلند در" pohnpei "بين ده تا سى تن وزن داشته كه به صورت قطعات «بلوك‏» سنگى زيبا كار گذاشته شده به دست آمده است . در ايتاليا، قبور دوره مگالتيك " " megalithic به تعداد زيادى در دشت و دامنه‏ها به چشم مى‏خورد كه عظمت اين سنگها انسان را به تحسين و شگفتى وامى‏دارد . سنگهاى ايستاده (دلمن) در مناطق Anghelu و fassa به صورت افراشته به سبك قبور عصر مگالينيك مشاهده شده كه پيرامون آن سنگهاى عظيم بر روى سنگهاى ديگر به صورت مدور (استون هنج و تريليت‏ها) چيده شده‏اند . شايد به اين طريق مى‏خواسته‏اند محدوده قبر را مشخص سازند .

هرچند اين شيوه مقابر مگالينيك در كشورهايى چون انگلستان، فرانسه، دانمارك، ايتاليا، ايرلند، اسكاتلند و ويلز، بى‏شباهت نيست، اما نوع و شكل سنگها با توجه به سنگهاى مناطق ديگر، تفاوت زيادى دارد . مثلا سنگهاى منطقه شوروى كه دلمن‏ها و تريليت و استون هنج‏هاى آن، در ميان انبوه جنگل‏هاى سرد و پربرف و باران منطقه ساخته شده، از شكل و تركيب فرم مناسبى ساخته شده است . سنگهاى منطقه ايتاليا نيز كمى ترد و شكننده‏تر به نظر مى‏آيند . در حالى كه سنگهاى مناطق كارناك فرانسه و ساليز بورى انگلستان از استحكام و انضباط بيشترى برخوردارند .

باستان شناسان و محققان برجسته دنيا تاكنون نتوانسته‏اند از نظرات دقيقى درباره علل پيدايش و محل نخستين آثار استون هنج‏ها ارايه دهند . برخى نيز براين باورند كه در مصر استون‏هنج‏ها كه درصد مايلى غرب لندن در انگليس قرار دارند، به عنوان محل دفن روساى قبيله و نيز انجام مراسم و شعاير مورد استفاده قرار مى‏گرفت . به طورى كه هرسال در ماه ژوئن هزاران نفر از گردشگران كه نمادى از خورشيدپرستان عصر جديدند به اين مكان‏ها مى‏آيند .

در كنار اين تصاوير، اعتقاد بر كاربرد نجومى آن ذهن بسيارى از دانشمندان را به خود مشغول داشته است . آخرين سلسله بناهاى دايره‏اى شكل از استون هنج‏ها كه بين 3000 تا 1600 سال پيش از ميلاد ساخته شده است‏بهترين مكان براى ديدن طولانى‏ترين روز نيمكره در اولين روز تابستان است . بسيارى از كارشناسان معتقدند دليل دريك رديف قرارگرفتن اين بناها با خورشيد اين بوده كه سازندگان و خالقان آن خورشيدپرست‏بوده‏اند .

معمارى استون هنج‏ها كه از تركيب من‏هير و دلمن و به صورت مدور فرم يافته، فرم ظاهرى آن باعث‏شده، برخى آن را در زمينه نجوم و بعضى از آن به عنوان قبور بزرگان قبايل يا مركز پرستش و قربانى براى خدايان ياد كنند .

عادت به بنا كردن مقبره‏هاى بزرگ براى دفن كردن چندين نسل پى‏درپى به كار مى‏رفت . دقت و تزيينى كه در ساختمان مقابر صورت مى‏گرفت و نيز دفن اشياء، حاكى از آن است كه در ناحيه مديترانه برخلاف آنچه راجع به منطقه اصلى آسياى جنوب غربى ذكر شد، پرستش نياكان رواج داشت . در حوزه مديترانه، دوتمدن شكل گرفت: يكى در جزيره ايبرى و ديگرى در جزاير اژه .

مهاجران نوسنگى كه از شبيه جزيره ايبرى به سمت‏شمال روانه شدند، در جزاير بريتانيا سكنى گزيدند و هنوز علايم صورى آن در بيشترين قسمت اين جزاير برجاى مانده است . برخى از اين سكنه‏ها تا سواحل اقيانوس اطلس را دنبال كرده و تا نواحى اسكانديناوى پيش رفتند و در سرزمين‏هاى فرانسه، هلند و دانمارك امروزى ماندگار شدند و گروهى نيز به داخل خاك اروپا نفوذ كردند و از طريق شرق اروپا و رودخانه دانوب وارد اروپاى مركزى شدند . لذا ارتباط بين شبه‏جزيره ايبرى و جزاير بريتانيا در سراسر عصر مفرغ پايدار ماند . در واقع چنين برمى‏آيد كه ايبرى مركز پيدايش تمدن‏هاى مختلط مگالئيك (خرسنگى) بود كه هرچند دوره‏اى كوتاه در اروپا رواج يافت و تمدن «مگال يا تمدن خرسنگى مظهر و نماينده انتشار يك نوع آيين مذهبى در خطه اروپاى غربى شد .

در پولنيزى شرقى، هر قبيله‏اى بناهاى مذهبى خود را از عظيم‏ترين تخته سنگهاى موجود بنا مى‏كرد تا به عنوان مظهرى از نيروى مردان قبيله‏اى برجاى بماند . لذا چنين تصور مى‏رود كه ساختمان عظيم معمارى دلمن‏ها، تريليت‏ها، من هير و استون‏هنج‏ها نيز متاثر از آن تصورات باشد . درباره تمدن خرسنگى اروپا، تنبع بسيار صورت گرفته است . به طور كلى بايد گفت كه دو نوع ساختمان مگالتيك در حوزه مديترانه و نواحى مجاور آن معمول بود . در كناره شرقى درياى مديترانه تخته سنگهاى بزرگ براى ساختن استحكامات به كار مى‏رفت . استعمال قطعات بزرگ سنگ صرفا به اين دليل بوده كه در مواقع عمليات از هم جدا كردن آن به آسانى صورت پذيرد . در سواحل اقيانوس اطلس، سنگهاى بستر سختى براى برپا ساختن من‏هيرها و دلمن‏ها به شكل دايره‏اى يا در امتداد مستقيم يكديگر به كار گرفته شد . من‏هيرهاى اين مناطق، سنگهاى بزرگ درازى كه به صورت طبيعى و دست‏نخورده، به حالت عمودى بر زمين نصب گرديدند، كه بعضى از آنها وزنى معادل سى الى چهل تن داشته است . مسلما حمل كردن و بر پاداشتن آن مستلزم فراست و مهارت و دانش مردم آن عصر در فنون مهندسى بوده است . اما دلمن‏ها در اين مناطق به فرم كوچكتر شبيه ساختمان مسقف بوده كه از چند قطعه سنگ به عنوان پايه و يك تخته سنگ بزرگ مسطح به عنوان سقف قدس سره‏دلمن [تشكيل شدند .

در ماداگاسكار كه برپاساختن من‏هيرها و دلمن‏ها حتى تا سال‏1928 ميلادى معمول بوده، هر كدام به منظورى كاملا متفاوت با آنچه تاكنون ذكر شد، ساخته شده‏اند .

دلمن‏هاى ماداگاسكار به عنوان لوحه‏هايى براى ذكر نذرها و پيش‏كش‏هايى كه مى‏بايستى در راه پرستش نياكان نثار شود به كار مى‏رفت . ولى در تمدن خرسنگى اروپا، من هيرها نه به منظور مقبره فردى، بلكه به خاطر برقرار داشتن يادبود شخصيتى برجسته يا بنايى بزرگ كه مورد تكريم و ستايش افراد جامعه بود . به عبارت ديگر به عنوان نوعى مقبره سرباز گمنام بر فراز مكانى برجسته و مشرف به اطراف ساخته مى‏شد . به همان شيوه كه زيگورات‏ها در دشتى وسيع و باز، جهت نيايش و پرستش برپا گرديدند . از بناهاى سنگى عصر (تمدن خرسنگى) استون هنج‏ها بهترين نمونه شكل‏گيرى آن به حساب مى‏آيند . استون هنج‏هاى مكشوفه در انگلستان به دقت تام روبه سمت معينى قرارگرفته‏اند و ظاهرا وجود آنها معلول نوعى خاص از پرستش خورشيد بوده است . گرچه تمدن خرسنگى در اواخر عصر نوسنگى، اروپاى غربى را فراگرفت . برافراشتن بناهاى خرسنگى در سراسر عصر مفرغ دامنه وسيعى از جهان را پوشاند، كه در دوره ظهور و انتشار اقوام سلت‏ها (celts) يعنى قرون سوم و چهارم قبل از ميلاد نيز انواع آن ساختمان‏ها جهت امور مذهبى به كار گرفته شدند .

نتيجه‏گيرى:
از آنچه كه گفته شد مى‏توان چنين استنباط كرد كه دلمن‏ها تخته سنگهاى مسطح بودند كه روى دو يا سه و گاه بر روى چهار من‏هير (تخته‏سنگهاى قائم) قرارگرفته و به صورت ميزى سنگى درآمده‏اند . برپاره‏اى از اين دلمن‏ها در ميان قبايل ساكن جزاير پولينزى و اروپا نقوشى (مانند خورشيد - مثلث) حك شده است . بعضى حدس مى‏زنند كه اين سنگها بقاياى قربانگاه يا نوعى پرستشگاه عصر نئولتيك باشد . و نيز ممكن است ترتيب قراردادن اين نوع سنگهاى بزرگ در ساختمان‏هايى كه به يادگار مانده‏اند مربوط به امور نجومى يا فلكى باشند . بعضى‏ها، دلمن‏ها را مبدا معمارى منحنى‏الخط (مشرق و روم) باستان مى‏دانند . بن اشتناين (Benstenten) دلمن‏ها را محل قرارگرفتن قبور مى‏داند . تريليت‏هاى مكشوفه در اروپا، هند، ژاپن، برزيل، دانمارك، روسيه، اسكاتلند، انگلستان، ايتاليا و ايسلند با توجه به نوع سنگها و موقعيت جغرافيايى، اشكال متفاوتى يافته‏اند .

تريليتون‏هاى جزاير تونگاى پولينزى باخترى از سنگهاى بزرگ و يكپارچه به عنوان دروازه ورودى ساخته شده و حكايت از شهرك‏هاى عصر نوسنگى دارند . به عبارتى مى‏توان اينگونه معمارى را خاص شاهك‏نشين‏ها و نيز رواج دهكده‏هاى عصر نئولتيك دانست .

بحث اين معمارى گسترده و پر رمز و راز كه منشا جهان شمولى دارد در بخش وسيعى از دنياى باستان پراكنده شده است . اطلاق واژه‏هايى چون آرامگورها، محل دفن اجساد پايگاه مذهبى مردان عصر نئولتيك، قدرت و شكوه خدايان، محل آسايش و آراميدن مردگان، تختگاه ارواح و ... بيانگر اين است كه باستانشناسان و محققان بايد بدان توجه خاص داشته باشند تا نكات تاريك تاريخ اين معمارى را مشخص سازند . باستان‏شناسان اصرار دارند كاربرد بناهاى سنگى مگالتيك را به عنوان مراسم مذهبى بيان دارند . از «استون هنج‏ها» به عنوان پرستشگاه اقوام «بدوى‏» در اروپا نام رفته است . در بيشتر مكان‏هايى كه اين نوع معمارى‏ها يافت‏شده‏اند نشان از وجود سنگهاى مورد نياز است . اما مراكزى چون ساليزبورى و كارناك، فاقد سنگهاى مورد نياز بوده و لذا اين سنگهاى عظيم‏الجثه از مناطق دور بدانجا آورده شده‏اند تا مردگان در آرامگورهايشان به دور از نفوذ ارواح شيطانى بيارامند . نكته قابل ذكر اين است كه بشر اين دوره با خلق اين گونه آثار داراى اهداف خاصى بوده است .

از آنجا كه كاوش وتحقيقات باستان‏شناختى مى‏تواند نكات تاريك بيشترى را مشخص سازد، امروزه برخى از محققين سعى دارند تا به دليل عظمت اين سنگها و جابه‏جايى آنها، آن را به انسان قرن بيستم منتسب كنند، كه بى‏شك اين گونه نظرات، هيچگاه ارزش علمى نخواهند داشت